"Phũ phàng" hay "phủ phàng"? Những từ bị người chơi báo sai nhiều nhất

Trong noitu.fun có một nút nhỏ mà ít người để ý: nút báo từ sai. Thấy một từ lạ hoắc được tính là hợp lệ? Bấm báo. Mỗi ngày nút đó nhận về hàng trăm lượt.

Chúng tôi vừa ngồi đọc lại toàn bộ số liệu đó. Kết quả thú vị hơn tưởng tượng: đa số người chơi báo rất chuẩn, nhưng cũng có những từ bị hàng chục người kết án oan.

Những từ bị báo sai nhiều nhất

Xếp theo số lượt báo, đây là nhóm dẫn đầu:

• phủ phàng — 79 lượt
• hành họe — 74 lượt
• cá bẹ — 72 lượt
• giáo sợi — 66 lượt
• lết đết — 64 lượt
• loạn choạn — 59 lượt
• liệt sỹ — 59 lượt
• rủa nguyền — 53 lượt
• cánh quít — 51 lượt
• đậu phọng — 37 lượt

Nhìn danh sách này, chắc bạn đã thấy ngay vài cái tên quen. Giờ tới phần phân xử.

Khi người chơi đúng

Phần lớn các từ trên đều là lỗi chính tả thật, và người chơi bắt rất chính xác:

• phủ phàng → viết đúng là phũ phàng. "Phũ" nghĩa là tàn nhẫn, dữ dằn — không liên quan gì tới "phủ".
• hành họe → viết đúng là hoạnh hoẹ: cố ý gây khó dễ, vặn vẹo người khác.
• lết đết → viết đúng là lếch thếch, chỉ dáng luộm thuộm, lôi thôi.
• loạn choạn → viết đúng là loạng choạng.
• chùa chiềng → viết đúng là chùa chiền.
• hóc hác → viết đúng là hốc hác.
• cánh quít → quả ấy viết là quýt, không phải "quít".
• đậu phọng → tên miền Nam của hạt lạc viết là đậu phộng, dấu nặng nằm ở "ộ".

Một trường hợp riêng là rủa nguyền. Từ này không sai chính tả chữ nào cả — nó chỉ bị lắp ngược. Tiếng Việt có nguyền rủa, chứ không có "rủa nguyền". Đây là kiểu lỗi rất hay gặp trong các trò nối từ: người chơi cần một từ bắt đầu bằng "rủa", thế là đảo đại một từ có sẵn rồi hy vọng máy không bắt được.

Khi đám đông bắt oan

Nhưng số đông không phải lúc nào cũng đúng.

Giáo sợi bị báo tới 66 lần. Nhìn qua thì đúng là vô nghĩa thật. Nhưng đây là một từ nghề dệt có thật, được từ điển ghi nhận hẳn hoi: nhúng sợi vào cơm nhão hoặc hồ rồi đạp cho sợi thấm hồ. Nó chỉ lạ vì cái nghề ấy gần như không còn ai làm nữa.

Cách li cũng vậy. Ba mươi người báo rằng viết thế là sai, phải là "cách ly". Thực ra từ điển ghi nhận cả hai. Không ai sai ở đây cả.

Và trong danh sách còn một nhóm nữa: những từ cũ kỹ được nhập vào từ điển từ các bộ từ điển Việt–Anh đời trước, như hè hụi (cùng nhau hò dô đẩy một vật nặng) hay dân bẹp (từ lóng cũ chỉ người nghiện thuốc phiện). Chúng từng là tiếng Việt bình thường của vài chục năm trước, giờ thì chẳng ai dùng nữa — nên người chơi thấy là báo ngay.

Vì sao tiếng Việt lắm cặp "X hay Y" đến thế?

Nếu bạn để ý, rất nhiều tranh cãi chính tả tiếng Việt rơi vào đúng ba nhóm.

Nhóm 1 — "i" hay "y". Đây là nguồn cãi vã bất tận: liệt sĩ hay liệt sỹ, thuyết lý hay thuyết lí, tốc ký hay tốc kí, cách ly hay cách li. Quy tắc chính tả hiện hành nghiêng về "i", nhưng thói quen viết và văn bản hành chính thì vẫn đầy "y". Ngay cả từ điển cũng không thống nhất: có cuốn ghi cả hai dạng, có cuốn chỉ ghi một.

Nhóm 2 — phương ngữ. Đậu phộng và lạc là cùng một thứ. Cá bẹ ở vùng này là tên một loài cá quen thuộc, ở vùng khác chẳng ai gọi thế. Không có bên nào sai, chỉ là mỗi người lớn lên ở một nơi.

Nhóm 3 — ghép ngược. Tiếng Việt cho phép đảo trật tự ở một số cặp (tha thướt / thướt tha), nhưng không phải cặp nào cũng vậy. "Rủa nguyền", "chỉ sợi", "thuyền đạp" đều là kiểu đảo không được chấp nhận.

Báo từ sai thế nào cho hiệu quả

Nếu bạn định bấm nút báo, vài gợi ý nhỏ giúp báo cáo của bạn được xử lý nhanh hơn:

• Ghi rõ dạng đúng nếu bạn biết. "Phủ phàng — đúng là phũ phàng" hữu ích gấp nhiều lần một lời báo trống không.
• Từ lạ chưa chắc là từ sai. Tiếng Việt có rất nhiều từ nghề, từ cổ, từ địa phương mà bạn chưa gặp bao giờ. Nếu chỉ thấy lạ, thử tra một câu trước khi báo.
• Đừng báo hàng loạt. Báo tràn lan làm loãng những báo cáo thật sự đáng chú ý, và làm chậm việc xử lý những từ sai rõ ràng.

Mỗi từ trong kho từ điển của noitu.fun đều được rà lại bằng từ điển trực tuyến trước khi thêm vào hoặc gỡ ra. Nhưng tiếng Việt rộng hơn bất cứ cuốn từ điển nào, nên những đôi mắt của người chơi vẫn là lớp kiểm tra cuối cùng — và hóa ra là một lớp khá tinh.

Lần tới vào chơi nối từ, nếu gặp một từ khiến bạn nhướn mày, cứ bấm báo. Chỉ cần nhớ rằng đôi khi cái từ kỳ quặc ấy lại là từ thật, còn cái từ trông rất hợp lý mới là từ viết sai.